Chùa Một Cột ở Hà Nội

Chùa là cơ sở hoạt động và truyền bá Phật giáo. Tuy nhiên, chùa Việt Nam ngoài thờ Phật còn thờ thần (chùa Thầy và chùa Láng ở Hà Nội thờ Từ Đạo Hạnh và Lý Thần Tông), thờ tam giáo (Phật - Lão – Khổng), thờ Trúc Lâm Tam Tổ (Yên Tử),…

Để chỉ chùa thờ Phật, trong tiếng Việt còn có từ “chiền”. Một số người cho rằng từ “chiền” có thể có gốc từ từ "cetiya" của tiếng Pali hay "caitya" trong tiếng Phạn, cả hai được dùng để chỉ điện thờ Phật.

Theo câu tục ngữ Việt Nam “Đất vua, chùa làng”, các ngôi chùa đa số là thuộc về cộng đồng làng xã. Xây chùa bao giờ cũng là một việc trọng đại đối với làng quê Việt Nam. Việc chọn đất xây chùa thường chịu sự chi phối bởi quan niệm phong thủy. “Xây dựng chùa phải chọn đất tốt, ngày tốt, giờ tốt. Đất tốt là nơi bên trái trống không, hoặc có sông ngòi, ao hồ ôm bọc. Núi hổ (hay tay hổ) ở bên phải phải cao dày, lớp lớp quay đầu lại, hoặc có hình hoa sen, tràng phướn, long báu, hoặc có hình rồng, phượng, quy, xà, chầu bái. Đó là đất dương cơ ái hổ (nền dương có tay hổ) vậy. Nước thì nên chảy quanh sang trái. Nếu đảo kỵ, thì mạch nước lại vào phía trước. Trước mặt có minh đường hay không có đều được cả. Phía sau không nên có núi áp kề, thế là đất tốt…’

Chùa Việt Nam thường được xây dựng bằng các thứ vật liệu quen thuộc như tre, tranh cho đến gỗ, gạch, ngói…Nhưng người ta thường dành cho chùa những vật liệu tốt nhất có thể được. Vật liệu cũng như tiền bạc dùng cho việc xây dựng chùa thường được quyên góp trong mọi tầng lớp dân cư, gọi là của “công đức”. Người ta tin là sẽ được hưởng phúc khi đem cúng vật liệu hay tiền bạc cho việc xây dựng chùa. Trên những cột gỗ lim không bị mối mọt, một số chùa khắc rõ tên người đóng góp. Ngoài ra các tên này cũng được ghi ở các bàn thờ bằng đá hoặc ở trên các đồ sành, sứ như bát hương, bình hoa, chân đèn…trong một danh sách dài.

Chùa Trấn Quốc ở Hà Nội

Ngày bắt đầu xây dựng chùa cũng như ngày khánh thành đều là những thời điểm có ý nghĩa trong đời sống dân làng quê Việt Nam. Thường có những nghi lễ đặc biệt trong những ngày này.

Chùa Việt Nam thường không phải là một công trình mà là một quần thể kiến trúc, gồm những ngôi nhà sắp xếp cạnh nhau hoặc nối vào nhau. Tùy theo cách bố trí những ngôi nhà này mà người ta chia thành những kiểu chùa khác nhau. Tên các kiểu chùa truyền thống được đặt theo các chứ Hán có dạng gần với mặt bằng kiến trúc chùa. Chùa chữ Đinh, có nhà chính điện hay còn gọi là thượng điện, là nhà đặt các bàn thờ Phật, được nối thẳng góc với nhà bái đường hay nhà tiền đường phía trước. Chùa chữ Công là chùa có nhà chính điện và nhà bái đường song song với nhau và được nối với nhau và được nối với nhau bằng một ngôi nhà gọi là nhà thiêu hương, nơi sư làm lễ. Có nơi gọi gian nhà nối nhà bái đường với Phật điện này là ống muống. Chùa chữ Tam là kiểu chùa có ba nếp nhà song song với nhau, thường được gọi là chùa Hạ. Chùa Kim Liên ở Hà Nội, chùa Tây Phương ở Hà Tây có dạng bố cục như thế này. Chùa kiểu Nội công ngoại quốc là kiểu chùa có hai hành lang dài nối liền nhà tiền đường ở phía trước với nhà hậu đường (có thể nhà thổ hay nhà tăng) ở phía sau làm thành một khung hình chữ nhật bao quanh lấy nhà thiêu hương, nhà thượng điện hay các công trình kiến trúc ở giữa. Bố cục mặt bằng chùa có dạng phía trong hình chữ Công, còn phía ngoài có khung bao quanh như chữ Khẩu hay như ở chữ Quốc. Đây là các dạng bố cục của các công trình kiến trúc chính. Chùa kiểu chữ Công là phổ biến hơn cả. Tuy nhiên có một số ngoại lệ, tiêu biểu là chùa Một Cột ở Hà Nội có hình dáng một bông sen nở trên mặt nước, hay ngôi chùa mới được xây cất như chùa Vĩnh Nghiêm có hai tầng ở TP.Hồ Chí Minh mang trong mình cả nhũng nét truyền thống Phật giáo và cả những thành tựu của kiến trúc. Nhưng những ngoại lệ như vậy không nhiều. Ngoài ra, trong chùa còn có những ngôi nhà khác như nhà tổ, là nơi thờ các vị sư từng trụ trì ở chùa nay đã tịch, hoặc nhà tăng, nơi ở của các nhà sư và một số kiến trúc khác như gác chuông, tháp và tam quan. Kiến trúc chùa Việt Nam được xây dựng và phát triển khá đa dạng qua các thời kỳ lịch sử khác nhau, không gian khác nhau, và còn bị chi phối bởi phong cách kiến trúc địa phương. Ở miền Nam, chùa kiểu chữ Tam phổ biến hơn ở miền Bắc. Người Mường làm chùa bằng tre đơn giản, chùa của người Khmer chịu ảnh hưởng của chùa Cămpuchia và Thái Lan, chùa của người Hoa cũng có sắc thái kiển trúc riêng…

Tam quan là bộ phận không thể thiếu trong thành phần chùa Việt Nam. Là cổng vào chùa, thường là một ngôi nhà với ba cửa vào. Có nhiều chùa có hai tam quan, một tam quan nội và một tam quan ngoại. Tầng trên của Tam quan có thể dùng làm gác chuông. Qua tam quan là đến sân chùa. Sân của nhiều chùa thường được bày đặt các chậu cảnh , hòn non bộ với mục đích làm tăng thêm cảnh sắc thiên nhiên cho ngôi chùa. Diện tích của sân phụ thuộc vào những điều kiện và đặc điểm riêng của từng chùa. Trong sân chùa, đôi khi có những ngọn tháp được xây dựng ở đây như chùa Dâu, chùa Thiên Mụ. Từ dưới sân chùa, lớp kiến trúc đầu tiên của ngôi chùa là nhà bái đường (hay còn gọi tiền đuờng, nhà thiêu hương). Để đi được đến đây thường phải đi lên một số bậc thềm. Ở nhà bái đường có để đặt một số tượng, bia đá ghi sự tích ngôi chùa, có thể đặt cả chuông, khánh nếu như ngoài cửa Tam quan không xây gác chuông. Giữa bái đường chính là hương án, nơi thắp hương chính. Thông thường người đến lễ chùa thắp hương ở đây. Số gian của bái đường túy thuộc vào quy mô của chùa, nhỏ nhất là 3 gian, thông thường là 5 gian. Qua nhà bái đường là chính điện. Giữa bái đường và chính điện có một khoảng trống không rộng lắm để cho ánh sáng tự nhiên chiếu sáng. Nhà chính điện là phần quan trọng nhất của ngôi chùa vì nơi đây bày những pho tượng Phật chủ yếu của điện thờ Phật ở Việt Nam. Chạy song song với chính điện, nối chính điện với hậu đường là hai gian hành lang, tạo thành một ngôi nhà ba gian. Qua nhà chính điện, theo hướng hành lang là đến nhà tăng đường (hay còn gọi là nhà hậu đường) cũng còn gọi là nhà tổ. Nhà hậu đường ở một số chùa trong miền Nam liền kề sát sau nhà chính điện, ngay sau phía bàn thờ.

Trong thực tế, bố cục và cấu trúc chùa có nhiều biến thể khác nhau. Ở một số chùa, phía sau điện thờ Phật còn có điện thờ Thần, đó là loại chùa tiền phật hậu Thần phổ biến ở miền Bắc. Có chùa có gác chuông ở phía trước, có chùa có gác chuông ở phía sau, có chùa gác chuông ở ngay trên cửa Tam quan, có chùa gác chuông lại ở trên nhà tổ. Một số chùa có ngôi tháp lớn ở trước mặt, như chùa Dâu ở Bắc Ninh, chùa Phổ Minh ở tỉnh Nam Định. Nhưng ở một số chùa khác lại đặt các tháp ở hai bên chùa hay có vườn tháp riêng như chùa Trấn Quốc ở Hà Nội, chùa Bút Tháp ở Bắc Ninh, chùa Bồ Đà ở Bắc Giang…

Chùa Bút Tháp ở Bắc Ninh

Ngoài công trình chính, chùa Việt Nam thường có cây, vườn hoa được trồng và chăm chút cẩn thận. Nhiều chùa có cả giếng, ao, hồ sen…